Phòng thi của Quan học là một gian đại sảnh lát đá xanh, trần cao, cửa sổ chỉ mở trên những ô gỗ nhỏ xếp thành hàng. Giám khảo ngồi ở dãy bàn dài phía trên, học trò ngồi dưới, mỗi người một chiếc bàn thấp cách nhau một sải tay. Quy định của kỳ khảo hạch rất rõ: giáo viên không được vào, kể cả đứng ở cửa. Họ chỉ được chờ ở sân ngoài, dưới hai gốc hòe già đã rụng gần hết lá.
Tờ mờ sáng, mười tám đứa trẻ bước qua cổng thành hàng, đứa nào cũng mặc bộ áo tốt nhất có được. Cô bé Hòa đi cuối cùng, bộ áo vải nâu giặt đến bạc màu, tay ôm tập giấy ép chặt vào ngực. Minh Châu đứng ở cổng nhìn từng đứa đi qua, muốn nói với mỗi đứa một câu và nhận ra mình đã nói hết từ tối hôm qua.
“Cô giáo.”
Phó học chính vừa chạy tới, tay cầm vạt áo, hơi thở còn gấp. Ông kéo cô sang một bên, nói nhỏ.
“Đề thi có thêm một phần. Mạc đại nhân vừa báo với hội đồng, ông ta cho thêm phần vấn đáp: mỗi học trò trả lời trực tiếp trước ba giám khảo, về bất kỳ điều gì giám khảo muốn hỏi. Ông ta bảo muốn xem học trò có đứng nổi trước người lớn hay không.” Ông dừng lại. “Hội đồng đã thông qua. Ta không có phiếu đủ để phản đối.”
Cô thấy ngực mình thít lại. Phần vấn đáp là nơi những đứa trẻ thợ đồng, thợ rèn, nông dân dễ vỡ nhất: không phải vì chúng kém, mà vì chưa từng đứng một mình trước ba người mặc quan phục.
“Có thể báo cho học trò không?”
“Quá muộn rồi. Chuông đã đánh.”
Cánh cổng gỗ khép lại sau lưng đứa trẻ cuối cùng. Minh Châu và thầy Quách ngồi xuống chiếc ghế đá dưới gốc hòe. Buổi sáng trôi chậm khủng khiếp. Từ bên trong thỉnh thoảng vọng ra tiếng tay áo khua trên bàn, tiếng ho khẽ, tiếng giám khảo gọi một cái tên. Mặt trời lên cao dần. Một con sâu rơi xuống tay cô, cô cũng không phủi.
“Ba mươi năm,” thầy Quách nói bằng giọng như tự nhủ, “tôi chưa từng ngồi ngoài cổng thế này.”
“Sao ạ?”
“Tôi lúc nào cũng ngồi bên trong, hoặc coi thi, hoặc chấm. Học trò của tôi thi, tôi đứng trên đài, nhìn chúng làm bài, rồi tự nhủ mình đã dạy đủ. Giờ mới biết.” Ông nhìn bàn tay nổi gân của mình, cả hai lòng bàn tay còn vết chai mới của mùa gặt. “Ngồi ngoài này, mới biết dạy một người là để người ấy đi một mình vào chỗ mình không đến được.”
Cô không đáp. Cô đã nghĩ điều ấy từ khi trường mở, nhưng nghe một người khác nói ra thì ngực nhẹ hơn một chút.
Gần trưa, học trò bắt đầu ra, từng đứa một. Cậu con út nhà Đặng ra trước, mặt tái nhợt, bảo đọc thuộc đoạn kinh rất trôi, nhưng giám khảo hỏi ngay: Cậu tự thấy cậu biết điều đó hay chỉ nhớ? Cậu im một lúc mới nói thật, “Cháu nhớ, chưa biết hết.” Một vị giám khảo gật đầu, vị khác ghi gì đó.
Thạch ra sau. Cậu mệt, nhưng mắt sáng. Mạc đại nhân hỏi thẳng cậu một bài toán về thuế ruộng: ba mẫu rưỡi, mỗi mẫu bình quân mười hai hộc, thuế ba phần mười, nếu mất mùa một mẫu thì còn lại bao nhiêu. Cậu đáp ngay: ba mươi hộc, nộp chín, giữ hai mươi mốt. Rồi cậu nói thêm điều mà không ai hỏi. Cậu nói, năm nay nhà em gặt sớm trước mưa nên không mất mẫu nào, nhờ có cả trường đến giúp. Ba giám khảo nhìn nhau.
Đến khi Hòa ra, Minh Châu nhận ra ngay có điều không ổn. Cô bé bước chậm, hai vai rụt lại, mắt đỏ hoe.
“Em quên,” Hòa nói, và nước mắt rớt xuống tập giấy. “Cô ơi, em quên mất đoạn cuối bài kinh. Em đứng ở giữa phòng, ba ông nhìn em, em quên hết.”
Minh Châu quỳ xuống trước mặt cô bé. “Rồi sau đó thế nào?”
Truyện liên quan
“Một ông hỏi… hỏi em học để làm gì.” Hòa nuốt nước mắt, giọng nhỏ dần. “Em không biết nói sao. Em nói thật.”
“Em nói gì?”
“Em nói em học để biết tại sao sao chổi lại có đuôi.”
Thầy Quách khẽ ho một tiếng, như muốn che tiếng cười.
“Ông ấy cười. Rồi ông hỏi, em biết chưa? Em nói chưa, nhưng cô giáo hứa sau khi thi xong sẽ nói cho em.” Hòa ngẩng lên nhìn cô, đôi mắt ướt, vẫn đầy hy vọng. “Cô nhớ không?”
Cô nhớ. Cô đã không quên, chỉ để nó trôi qua giữa những mái ngói và bao nhiêu việc khác.
Giữa chiều, những đứa cuối cùng cũng ra khỏi phòng thi. Cánh cổng mở rộng, và trong bóng râm của dãy hành lang, Mạc đại nhân xuất hiện. Ông ta mặc quan phục màu xanh sẫm, dáng cao và gầy, mặt không lộ cảm xúc như một tấm mặt nạ gỗ. Ông đi thẳng đến chỗ Minh Châu.
“Cô giáo Minh Châu.”
“Thưa đại nhân.”
“Ta sẽ chấm từng bài, không giao cho ai.” Giọng ông trầm, bình tĩnh, không chút thù địch. “Ba ngày nữa có kết quả. Ta nói để cô biết, ta không có ý làm khó. Ta chỉ muốn chắc chắn.”
“Chắc chắn điều gì ạ?”
“Rằng nếu ta sai, ta sai vì một lý do tốt.” Ông dừng lại rất ngắn. “Con bé nhà giặt thuê. Nó quên đoạn kinh. Nhưng nó là đứa duy nhất hôm nay nói thật khi bị hỏi mình học để làm gì.”
Rồi ông quay đi, chậm rãi, hai tay chắp sau lưng.
Chiều muộn, trên con đường đất về kho thóc cũ, Minh Châu dừng lại ở một bờ ruộng đã gặt xong. Mười tám đứa trẻ đứng thành vòng tròn quanh cô. Cô lấy một ngọn nến nhỏ trong túi áo, đốt lên, đặt trên phiến đá làm mặt trời. Cô xé một nhúm bông gòn, kéo tơi thành những sợi mịn, rồi buộc lên đầu một cây que tre cắm xuống đất cách ngọn nến chừng hai bước chân. Rồi cô đưa chiếc quạt lá cọ cho Thạch, bảo cậu đứng sau ngọn nến mà quạt về phía que tre.
“Nhìn đi. Sao chổi là một khối băng lẫn bụi đá. Khi nó lại gần mặt trời, hơi nóng làm một phần băng bốc lên thành bụi và khói, và gió từ mặt trời thổi chúng dạt ra phía sau.”
Thạch quạt. Những sợi bông gòn vốn xòe tứ phía bỗng cùng nghiêng đi, kéo dài thành một cái đuôi mảnh, chỉ về đúng một hướng. Hòa nhìn chăm chăm, đôi mắt tròn dần.
“Thế là đuôi luôn chỉ về phía ngược với mặt trời ạ?”
“Đúng thế.” Minh Châu mỉm cười. “Em tự suy ra rồi.”
Chưa có bình luận cho chương này.